en, ei czy et? Jak zgadnąć rodzaj
Nie ma reguły, która działa zawsze, ale są dobre wskazówki. Zobaczysz tu, które końcówki prawie zawsze dają en albo et, co zrobić ze słowami złożonymi i dlaczego en to najbezpieczniejszy wybór.
Uczymy bokmål, najczęściej używanej odmiany pisanego norweskiego.
W skrócie: żadna reguła nie działa zawsze. Ucz się każdego rzeczownika razem z en, ei albo et. Nie wiesz? Wybierz en.
O co tu chodzi?
Rodzaj gramatyczny oznacza, że każdy rzeczownik należy do jakiejś grupy, a grupa decyduje, jakie słówka i końcówki mu towarzyszą. Polak zna to doskonale: ten dom, ta książka, to okno. Z prawdziwą płcią ma to niewiele wspólnego.
Norweski też ma trzy rodzaje: męski (en), żeński (ei) i nijaki (et). «En bil» (samochód), «ei jente» (dziewczyna), «et hus» (dom). Żadna reguła nie działa zawsze, ale są dobre wskazówki. Słowa na -sjon i -het biorą en: «en stasjon», «en mulighet». Słowa na -um biorą et: «et museum». A w złożeniach decyduje ostatnia część: «et barn» + «en hage» = «en barnehage» (przedszkole).
Uwaga: polskie rodzaje nie przenoszą się na norweski. Dom jest u nas męski, a po norwesku to «et hus». Dziecko jest nijakie i tu akurat pasuje: «et barn». Nie zgaduj więc z polskiego. Dobra wiadomość: mniej więcej połowa rzeczowników bierze en, a słowa z ei mogą w bokmål brać także en, więc en to najbezpieczniejszy strzał. Słowa z et trzeba po prostu zapamiętać. Najlepiej ucz się każdego rzeczownika razem ze słówkiem: nie hus, tylko et hus. Rodzaju używasz przy każdych zakupach («et brød, takk», poproszę chleb) i opisach («et stort hus», duży dom).
Zasady
- Najbezpieczniejszy wybór: mniej więcej połowa rzeczowników to rodzaj męski, a słowa z ei mogą też mieć en. Słów z et jest mniej, mniej więcej co piąte.
- Ei czy en: w bokmål ei zawsze można zastąpić przez en: ei jente = en jente, ei bok = en bok. Ale et nigdy nie zmienia się w en: et hus, nigdy «en hus».
- Dziewczyny i kobiety: często ei: ei jente (dziewczyna), ei kone (żona), ei mor (matka), ei søster, ei tante (ciocia).
- Ludzie: prawie zawsze en: en lærer, en lege (lekarz), en venn (przyjaciel), en journalist, en sjåfør (kierowca). Wyjątki: et barn (dziecko), et menneske (człowiek), et medlem (członek).
- -sjon i -tet: en: en stasjon, en informasjon, en kvalitet, en aktivitet. Wyjątek: et universitet.
- -dom i -else: en: en sykdom (choroba), en ungdom (młody człowiek), en følelse (uczucie), en oppholdstillatelse (zezwolenie na pobyt). Wyjątek: et værelse (pokój).
- -ing i -het: en albo ei: en/ei regning (rachunek), en/ei forelesning (wykład), en/ei mulighet (możliwość), en/ei leilighet (mieszkanie). Osoby na -ing mają tylko en: en utlending (cudzoziemiec), en flyktning (uchodźca).
- -um, -eri i -ment: et: et museum, et sentrum (centrum), et visum (wiza), et bakeri (piekarnia), et dokument.
- Rzeczowniki od czasowników: często et: å svare → et svar (odpowiedź), å kjøpe → et kjøp (zakup), å besøke → et besøk (wizyta), å møte → et møte (spotkanie). Ale: å danse → en dans.
- Materiały i jedzenie: często et: et gull (złoto), et glass (szkło), et papir (papier), et brød (chleb), et kjøtt (mięso), et vann (woda). Ale: en kaffe, en te, ei/en melk.
- Krótkie codzienne słowa: tu nie ma reguły: et hus, et år (rok), et land (kraj), et tog (pociąg), ale en bil, en dag, en by (miasto), ei/en dør (drzwi). Tych trzeba się nauczyć na pamięć.
- Słowa złożone: decyduje ostatnia część: en sykkel + et hjul = et sykkelhjul (koło od roweru), et barn + en hage = en barnehage (przedszkole), kjøle + et skap = et kjøleskap (lodówka).
- Ucz się sprytnie: ucz się słowa w krótkim zwrocie, bo rodzaj widać też w przymiotniku: et stort hus, en stor bil. Słowniki, np. ordbokene.no, podają hankjønn (en), hunkjønn (ei) albo intetkjønn (et).
Typowy błąd: przenoszenie rodzaju z polskiego. Miasto jest nijakie, ale en by. Dom jest męski, ale et hus. Polski rodzaj nic tu nie mówi, więc ucz się et razem ze słowem.
Przykłady
- Vi bor i et lite hus på landet.Mieszkamy w małym domu na wsi.
- Hun har ei søster og en bror.Ona ma siostrę i brata.
- Jeg venter på en oppholdstillatelse fra UDI.Czekam na zezwolenie na pobyt z UDI.
- Museet ligger i sentrum, ved siden av et bakeri.Muzeum jest w centrum, obok piekarni.
- Jeg fikk et svar fra NAV i går.Wczoraj dostałem odpowiedź z NAV.
- Har du et glass vann til meg?Masz dla mnie szklankę wody?
- Barnehagen har et stort kjøleskap på kjøkkenet.Przedszkole ma w kuchni dużą lodówkę.
- Vi har et møte med læreren på fredag.W piątek mamy spotkanie z nauczycielem.
- Sønnen min studerer ved et universitet i Trondheim.Mój syn studiuje na uniwersytecie w Trondheim.
- Vi fikk ei regning på 800 kroner fra tannlegen.Dostaliśmy od dentysty rachunek na 800 koron.