Nowe czy znane? en bil czy bilen
Wiesz już, jak z en bil zrobić bilen. Ale kiedy mówić en bil, kiedy bilen, a kiedy samo bil? Tu znajdziesz zasady na co dzień: pierwsza i druga wzmianka, zawody, «Jeg har bil», ciało i ubrania.
Uczymy bokmål, najczęściej używanej odmiany pisanego norweskiego.
W skrócie: en bil to samochód nowy dla słuchacza. Bilen to samochód, który obie strony już znają. A czasem słowo stoi zupełnie samo: Jeg liker kaffe (Lubię kawę).
O co tu chodzi?
Kiedy o czymś mówisz, słuchacz albo wie, o którą rzecz chodzi, albo nie. Polszczyzna nie ma rodzajników, więc ta różnica jest dla ciebie niewidoczna, choć istnieje: «kupiłem samochód» (jakiś, nowy w rozmowie) i «samochód jest czerwony» (ten, o którym już mówiliśmy).
Norweski pokazuje tę różnicę w samym słowie. Rzecz nowa dostaje z przodu en, ei albo et: «Jeg kjøpte en bil i går» (wczoraj kupiłem samochód). Rzecz znana dostaje końcówkę: «Bilen er rød» (ten samochód jest czerwony). A czasem nie ma nic: przy zawodach («Hun er lærer», ona jest nauczycielką), przy jedzeniu ogólnie («Jeg liker kaffe», lubię kawę) i przy rzeczach, które się po prostu ma («Har du bil?», masz samochód?).
Po polsku tę samą informację niesie szyk albo słówko «ten»: «Na stole leży książka» to coś nowego, a «Książka leży na stole» to coś znanego. Po norwesku trzeba ją wyrazić za każdym razem. Pomaga pytanie: czy słuchacz wie, o którą rzecz chodzi? Tak, więc «bilen». Nie, więc «en bil». Polacy często pomijają formę określoną albo dają en wszędzie, także przed zawodem. Potrzebujesz tego w pierwszej minucie każdej rozmowy: gdy się przedstawiasz («Jeg er sykepleier», jestem pielęgniarką), zamawiasz w kawiarni («En kaffe, takk») albo narzekasz, że «Kaffen er kald».
Zasady
- Pierwsza wzmianka: forma nieokreślona. Słuchacz jeszcze nie wie, o którą rzecz chodzi: Jeg kjøpte en bil i går (Wczoraj kupiłem samochód).
- Druga wzmianka: forma określona. Teraz wszyscy wiedzą, o który samochód chodzi: Bilen er rød og nesten ny (Samochód jest czerwony i prawie nowy).
- Det er, det står: nowe rzeczy wprowadzamy formą nieokreśloną: Det er en katt i hagen (W ogrodzie jest kot). Det står en mann ved døra (Przy drzwiach stoi mężczyzna).
- Rzeczy znane wszystkim: forma określona, nawet za pierwszym razem: Sola skinner (Świeci słońce). Jeg må til legen (Muszę iść do lekarza). Barna er i barnehagen (Dzieci są w przedszkolu).
- Ogólnie: bez rodzajnika przy jedzeniu, napojach, materiałach i rzeczach, których nie liczysz: Jeg liker kaffe. Melk er sunt (Mleko jest zdrowe). Vi spiser fisk på fredager (W piątki jemy rybę).
- Liczba mnoga: ta sama logika. Nowe albo ogólne bez końcówki, znane z -ene: Jeg kjøper epler (Kupuję jabłka). Eplene er søte (Te jabłka są słodkie).
- Zawód, narodowość, wyznanie: bez rodzajnika po er i blir: Hun er lærer (Ona jest nauczycielką). Jeg er latvier (Jestem Łotyszem). Han er katolikk. Jeg vil bli sykepleier (Chcę zostać pielęgniarzem).
- Har bil, har hund: gdy mówisz o rodzaju rzeczy, a nie o jednej konkretnej: Jeg har bil (Mam samochód). Har du hund? (Masz psa?) Vi tar buss til jobben.
- Przymiotnik to zmienia: wtedy en i et wracają: Hun er en flink lærer (Ona jest dobrą nauczycielką). Jeg har en ny bil.
- Zaimek dzierżawczy po rzeczowniku: forma określona: bilen min (mój samochód), huset vårt, jakka di. Gdy min stoi przed rzeczownikiem, nie ma końcówki: min bil (mocniej, z akcentem).
- Ciało i ubrania: często forma określona bez min czy din: Jeg har vondt i hodet (Boli mnie głowa). Ta på deg jakka! (Włóż kurtkę!) Hun vasker hendene (Ona myje ręce).
- Sprawdź się: czy słuchacz wie, o którą rzecz chodzi? Tak → forma określona. Nie → en, ei, et. Mówisz ogólnie o jedzeniu, materiale albo zawodzie → często bez rodzajnika.
Typowy błąd: w polskim nie ma rodzajników, więc łatwo zgubić en i końcówkę: «Jeg kjøpte bil. Bil er rød.» Albo «den» działa jak polskie «ten»: «den bilen» znaczy «tamten samochód». Poprawnie: Jeg kjøpte en bil. Bilen er rød.
Przykłady
- Jeg kjøpte en bil i går. Bilen er rød.Wczoraj kupiłem samochód. Samochód jest czerwony.
- Har du bil? Nei, jeg tar buss til jobben.Masz samochód? Nie, do pracy jeżdżę autobusem.
- Hun er lærer på en skole i Drammen.Ona jest nauczycielką w jednej ze szkół w Drammen.
- Jeg er latvier, men jeg bor i Bergen.Jestem Łotyszem, ale mieszkam w Bergen.
- Jeg liker kaffe, men kaffen her er altfor sterk.Lubię kawę, ale tutejsza kawa jest o wiele za mocna.
- Sola skinner, så vi går en tur i parken.Świeci słońce, więc idziemy na spacer do parku.
- Jeg har vondt i hodet og må gå til legen.Boli mnie głowa i muszę iść do lekarza.
- Ta på deg jakka! Det er kaldt ute.Włóż kurtkę! Na dworze jest zimno.
- Bilen min står utenfor barnehagen.Mój samochód stoi przed przedszkolem.
- Vi kjøpte epler på butikken. Eplene var veldig søte.Kupiliśmy jabłka w sklepie. Jabłka były bardzo słodkie.