Wyrazy złożone
Norweski tworzy nowe słowa, sklejając stare: buss + sjåfør = bussjåfør (kierowca autobusu). Kiedy widzisz części, długie słowa stają się łatwe – ale pisze się je razem.
Uczymy bokmål, najczęściej używanej odmiany pisanego norweskiego.
W skrócie: sklej słowa, napisz je razem, a znaczenie i rodzaj niech wyznaczy ostatnie słowo: en buss + en sjåfør = en bussjåfør.
O co tu chodzi?
Wyraz złożony to nowe słowo zbudowane z dwóch lub więcej słów, które już istnieją. «Kaffe» (kawa) i «kopp» (filiżanka) dają «kaffekopp» (filiżanka do kawy). W ten sposób język może tworzyć nowe słowa niemal bez końca, a długie słowo często zrozumiesz, po prostu dzieląc je na części.
Norweski uwielbia złożenia: «barnehage» (przedszkole, dziecko + ogród), «bussjåfør» (kierowca autobusu), «sykehus» (szpital, chory + dom), «værmelding» (prognoza pogody). Ostatnie słowo jest główne, a pierwsze je opisuje: «kaffekopp» to rodzaj filiżanki. Słowo główne decyduje też o rodzaju: «en barnehage», bo «en hage». Czasem w środku pojawia się mała litera, -s- albo -e-: «arbeidsdag» (dzień pracy), «julebord» (firmowa wigilia). I najważniejsze: piszesz to razem.
Po polsku zwykle mówisz to samo kilkoma słowami albo przymiotnikiem: kierowca autobusu, prognoza pogody, dzień roboczy. Polskie złożenia (np. wodospad) są rzadsze. Dlatego Polacy często rozdzielają norweskie słowa, a «buss sjåfør» to błąd. Złożenia spotkasz wszędzie: na znakach, w formularzach z NAV i Skatteetaten oraz w ogłoszeniach o pracę, np. «helsefagarbeider» (opiekun medyczny).
Zasady
- Ostatnie słowo jest główne, pierwsze je opisuje: en kaffekopp to filiżanka do kawy (może być pusta). En kopp kaffe to filiżanka z kawą.
- Rodzaj pochodzi od ostatniego słowa: et barn + en hage = en barnehage. Ei/en hånd + et kle = et håndkle (ręcznik). Et vær + en melding = en værmelding (prognoza pogody).
- Końcówki też idą za ostatnim słowem: barnehagen, barnehager.
- Łącznik -s-: arbeid + dag = arbeidsdag, fødsel + dag = fødselsdag (urodziny), kjærlighet + brev = kjærlighetsbrev. Po -ing, -het, -sjon i -dom prawie zawsze jest -s-: en avdelingsleder (kierownik działu).
- Łącznik -e-: barn + hage = barnehage, jul + bord = julebord (firmowa impreza świąteczna), syk + pleier = sykepleier (pielęgniarka).
- Bez łącznika: buss + sjåfør = bussjåfør, tann + lege = tannlege (dentysta), fot + ball = fotball.
- Nie ma prostej reguły, kiedy jest -s-, a kiedy -e-. Ucz się całego słowa, a w razie wątpliwości sprawdź na ordbokene.no.
- Trzy takie same spółgłoski zmieniają się w dwie: buss + stasjon = busstasjon, natt + tog = nattog (pociąg nocny).
- Pisanie osobno zmienia sens: røykfritt = tu nie wolno palić, a „røyk fritt” = pal, ile chcesz! En engelsklærer uczy angielskiego, en engelsk lærer to nauczyciel z Anglii.
- Łącznik (-) przy skrótach i liczbach: PIN-kode, TV-program, EU-land, 17. mai-tog.
- Długie słowa są zupełnie normalne. Rozbieraj je od końca: barnehageplass = plass (miejsce) w barnehage, sykehusparkering = parkering przy sykehus.
Typowy błąd: po polsku mówi się „kurtka zimowa” albo „kierowca autobusu”, więc Polacy piszą „vinter jakke”, „buss sjåfør”. Po norwesku to jedno słowo: vinterjakke, bussjåfør.
Przykłady
- Jeg jobber som sykepleier på legevakta i Kristiansand.Pracuję jako pielęgniarka na pogotowiu w Kristiansand.
- Barnehagen stenger klokka fem på fredager.Przedszkole w piątki zamyka się o piątej.
- Husk vinterjakke og ullsokker på turen til Finse.Pamiętaj o kurtce zimowej i wełnianych skarpetach na wycieczkę do Finse.
- Kan jeg få en kopp kaffe? – Ja, kaffekoppene står i skapet.Mogę prosić o filiżankę kawy? – Jasne, filiżanki do kawy są w szafce.
- Vi har julebord på jobben neste fredag.W przyszły piątek mamy w pracy imprezę świąteczną.
- Hele hotellet er røykfritt, også balkongene.W całym hotelu obowiązuje zakaz palenia, także na balkonach.
- Hun fikk barnehageplass til sønnen sin i Sandnes.Dostała miejsce w przedszkolu dla syna w Sandnes.
- Han søkte på en jobb som avdelingsleder i Bergen.Złożył podanie o pracę jako kierownik działu w Bergen.