Słowotwórstwo dla zaawansowanych
Jeśli znasz końcówki -sjon, -isere, -itet i -isme oraz wiesz, jak działają złożenia, zrozumiesz tysiące nowych słów.
Uczymy bokmål, najczęściej używanej odmiany pisanego norweskiego.
W skrócie: Wiele zaawansowanych słów składa się ze znanych części. Naucz się ich, a odgadniesz znaczenie nowych wyrazów.
Zasady
- -sjon: rzeczowniki oznaczające czynność lub wynik, zawsze rodzaju męskiego: en situasjon, organisasjonen. Końcówkę wymawia się z dźwiękiem sj («szun»).
- -isere: czasowniki o znaczeniu «uczynić czymś»: digitalisere, normalisere, modernisere (-izować).
- -itet: rzeczowniki oznaczające cechę, rodzaj męski: kvalitet, mentalitet, kreativitet (-ość, np. kreatywność).
- -isme: kierunek, ideologia lub zjawisko: realisme, turisme, egoisme (-izm).
- Od czasowników: -ing, -else i -sel tworzą rzeczowniki: lese → lesing, oppleve → opplevelse, føde → fødsel.
- Od przymiotników: -het i -dom: trygg → trygghet, fri → frihet, syk → sykdom.
- Złożenia: ostatni człon decyduje o rodzaju i podstawowym znaczeniu. En skole + ei bok = ei/en skolebok.
- Łącznik: między członami często pojawia się -s- lub -e-: arbeidsdag, julegave.
- Przesunięcie znaczenia: niektóre złożenia znaczą więcej niż ich części: en blindvei (ślepa uliczka, też rozwiązanie bez przyszłości), en hestekur (dosł. «końska kuracja», drastyczny środek).
- Kolejność ma znaczenie: et vinglass to kieliszek do wina, a et glass vin to kieliszek wina.
- Pisz łącznie: złożenia pisze się razem. «Røykfritt» znaczy, że palenie jest zabronione; «røyk fritt» – «pal śmiało».
Typowy błąd: polskie połączenie przymiotnik + rzeczownik (podręcznik szkolny, dzień pracy) przenoszone jako dwa słowa: «skole bok». Po norwesku piszemy jeden wyraz: skolebok, arbeidsdag.
Przykłady
- Kommunen skal digitalisere alle søknadsskjemaene.Gmina zdigitalizuje wszystkie formularze wniosków.
- Kreativitet er viktigere enn perfeksjon i denne fasen.Na tym etapie kreatywność jest ważniejsza niż perfekcja.
- Turismen har endret hele bygda.Turystyka zmieniła całą wieś.
- Opplevelsen ga meg en ny følelse av trygghet.To doświadczenie dało mi nowe poczucie bezpieczeństwa.
- Forhandlingene havnet i en blindvei.Negocjacje znalazły się w ślepej uliczce.
- Regjeringen foreslår en hestekur for økonomien.Rząd proponuje drastyczną kurację dla gospodarki.
- Hun kjøpte seks vinglass og en flaske vin.Kupiła sześć kieliszków do wina i butelkę wina.
- Organisasjonen arbeider for likestilling i arbeidslivet.Organizacja działa na rzecz równouprawnienia w życiu zawodowym.