🦌 Saamowie i północna Norwegia: język, kultura i światło Północy

Kim są Saamowie?

Saamowie to rdzenny lud, który tradycyjnie zamieszkuje Sápmi – obszar obejmujący północ Norwegii, Szwecji i Finlandii oraz Półwysep Kolski w Rosji. Najwięcej Saamów mieszka w Norwegii. Istnieje kilka języków saamskich; największy jest północnosaamski.

Przez długi czas państwo prowadziło politykę norwegizacji. Dzieci wysyłano do szkół z internatem, gdzie nie wolno było mówić po saamsku, a wiele rodzin przestało używać tego języka w domu. To fragment historii, który dla wielu wciąż jest bolesny; w 2023 roku Komisja Prawdy i Pojednania przedstawiła na ten temat swój raport.

Sametinget, saamski parlament wybierany przez Saamów, otwarto w 1989 roku; mieści się w Karasjok w Finnmarku. Język saamski ma dziś status urzędowy w kilku gminach i widać tam tablice po norwesku i po saamsku – na przykład Kautokeino i Guovdageaidnu.

6 lutego, joik i hodowla reniferów

6 lutego to Dzień Narodowy Saamów. Data upamiętnia pierwsze zgromadzenie saamskie, które odbyło się w Trondheim w 1917 roku, a dzień ten obchodzi się od 1993 roku. Na budynkach publicznych wywiesza się wtedy flagę saamską – czerwoną, zieloną, żółtą i niebieską z kołem – a wiele szkół podaje bidos, zupę z mięsa reniferowego.

Joik to tradycyjna saamska forma śpiewu. Joik nie opowiada o osobie czy miejscu – on jest tą osobą albo miejscem. Wiele osób dostaje własny joik. Posłuchaj Mari Boine albo Elli Marie Hætty Isaksen, żeby poznać współczesną muzykę saamską.

Hodowla reniferów jest ważną gałęzią gospodarki, ale zajmuje się nią tylko niewielka część Saamów. W Norwegii hodowla reniferów na terenach saamskich jest zastrzeżona dla Saamów. Jeśli latem jedziesz samochodem przez Finnmark lub Troms, na drodze mogą stać renifery – zwolnij i poczekaj, aż zejdą.

Kilka słów po północnosaamsku i jak okazać szacunek

Nie musisz uczyć się saamskiego, żeby mieszkać na północy, ale kilka słów zawsze jest dobrze przyjmowanych. «Bures!» znaczy cześć. «Giitu» znaczy dziękuję. «Buorre beaivi» to dzień dobry, a «Mo manná?» znaczy jak leci. Częsta odpowiedź to «Bures dat manná» – dobrze.

Używaj słów «samer» (Saamowie) albo «samisk» (saamski). Stare słowo «lapp» uważa się za obraźliwe i nie należy go używać, także w odniesieniu do miejsc. Kultura saamska to nie przebranie. Kofte, po saamsku gákti, to strój, który ma znaczenie: kolory i wzory mogą pokazywać, skąd pochodzisz. Nie kupuj kopii, żeby się w nią przebrać.

Zanim zrobisz zdjęcie ludziom albo reniferom, zapytaj, i nie wchodź między stada ani na ogrodzony teren. Jeśli jako turysta chcesz poznać kulturę saamską, wybieraj oferty prowadzone przez samych Saamów – na przykład w Karasjok, Kautokeino albo w okolicach Tromsø.

Słońce polarne, noc polarna i zorza polarna

Na północ od koła podbiegunowego latem słońce nie zachodzi. W Tromsø dzień polarny trwa mniej więcej od 20 maja do 22 lipca. Wiele osób przez pierwsze tygodnie źle śpi; w sypialniach popularne są zasłony zaciemniające, a ludzie chodzą w góry o jedenastej wieczorem.

Zimą przychodzi mørketid, noc polarna. W Tromsø słońce nie wznosi się nad horyzont od końca listopada do połowy stycznia. Mimo to nie jest całą dobę czarno: około południa pojawia się niebieskie, niemal fioletowe światło. Kiedy słońce wraca, wiele miast świętuje «soldagen», dzień słońca, z bułeczkami słonecznymi.

Zorzę polarną najlepiej widać od września do marca, w pogodny i ciemny wieczór, z dala od świateł miasta. Popularne miejsca to Tromsø, Alta i Lofoty. Weź ciepłe ubrania i coś gorącego do picia – możesz długo stać na zewnątrz. I pamiętaj, że nawet na Lofotach zimowa pogoda potrafi zamknąć drogi, więc przed wyjazdem sprawdź vegvesen.no.

Przydatne zwroty

• ▶
  Bures! (nordsamisk)Cześć! (północnosaamski)
• ▶
  Giitu! (nordsamisk)Dziękuję! (północnosaamski)
• ▶
  Buorre beaivi! (nordsamisk)Dzień dobry! (północnosaamski)
• ▶
  Gratulerer med samefolkets dag!Wszystkiego dobrego z okazji Dnia Saamów!
• ▶
  Er det nordlys i kveld?Czy dziś wieczorem jest zorza?
• ▶
  Jeg savner sola i mørketida.Brakuje mi słońca w czasie nocy polarnej.
• ▶
  Får jeg ta et bilde?Mogę zrobić zdjęcie?
• ▶
  Det står rein på veien.Na drodze stoją renifery.