📜 Bokmål i nynorsk: dwa języki pisane w jednym kraju

Dwie normy, jeden język

Bokmål i nynorsk to nie dwa różne języki. Ktoś, kto pisze w bokmål, bez problemu czyta nynorsk i odwrotnie. Różnice dotyczą pisowni, części form fleksyjnych i pewnej liczby słów – trochę jak między angielskim brytyjskim a amerykańskim, tylko nieco większe.

Bokmål jest zdecydowanie większy. Około 85–90 procent uczniów szkół podstawowych ma bokmål jako główny język pisany i niemal wszystkie gazety w Oslo, Trondheim i północnej Norwegii piszą w bokmål. Nynorsku używa ok. 10–12 procent, głównie na zachodzie kraju: w Sogn og Fjordane, Sunnmøre, Hardanger oraz w części Telemarku i Valdres. W nynorsku wychodzą gazety Framtida i Dag og Tid, a także duża część norweskiej poezji – od Olava H. Hauge po Jona Fosse, laureata Literackiej Nagrody Nobla z 2023 roku.

Trochę historii: Wergeland, Knudsen i Aasen

Gdy w 1814 roku Norwegia dostała własną konstytucję, Norwegowie pisali po duńsku. Pytanie brzmiało: jak dojść do norweskiego języka pisanego? Pojawiły się dwie odpowiedzi.

Pierwsza polegała na stopniowym „unorweżaniu” duńskiego. Poeta Henrik Wergeland już w latach 30. XIX wieku wprowadzał do tekstów norweskie słowa, a nauczyciel Knud Knudsen przez dziesięciolecia dopasowywał pisownię do tego, jak naprawdę mówili ludzie wykształceni. Z tej linii wyrósł riksmål, a później bokmål.

Drugą odpowiedź dał Ivar Aasen, syn chłopa z Ørsty w regionie Sunnmøre. Jeździł po kraju, zbierał dialekty i wydał gramatykę w 1848 roku oraz słownik w 1850. Na tej podstawie zbudował landsmål – język pisany oparty na dialektach, zwłaszcza zachodnich. W 1885 roku Storting zdecydował, że landsmål ma mieć status równy z językiem pisanym opartym na duńskim. W 1929 roku oba otrzymały nazwy nynorsk i bokmål.

Samnorsk – próba połączenia obu norm

W pierwszej połowie XX wieku politycy chcieli zakończyć spór językowy, stopniowo łącząc obie normy w jeden wspólny „samnorsk”. Reformy pisowni z 1917 i 1938 roku wprowadziły formy wspólne dla obu, np. końcówki -a jak boka (książka) i husa (domy) w bokmål.

Nie poszło zgodnie z planem. Wielu mieszkańców okolic Oslo nie chciało, by ich dzieci uczyły się „radykalnych” form, a w latach 50. Akcja Rodziców przeciw Samnorsk zebrała ponad 400 000 podpisów. Rodzice ręcznie poprawiali nawet podręczniki dzieci. Kurs stopniowo zmieniano, a w 2002 roku cel samnorsk formalnie usunięto z polityki językowej.

Ślady widać do dziś: bokmål ma wiele form fakultatywnych. Poprawne są zarówno boken, jak i boka, a także kastet i kasta. Jako uczący się wybierz jedną formę i stosuj ją konsekwentnie.

Jak wygląda nynorsk?

Najszybciej różnicę widać na zwykłym zdaniu. Bokmål: „Jeg er ikke hjemme i dag, hva vil du?” Nynorsk: „Eg er ikkje heime i dag, kva vil du?” (Nie ma mnie dziś w domu, czego chcesz?)

Słowa, które spotkasz bez przerwy: jeg – eg (ja), ikke – ikkje (nie), hva – kva (co), hvem – kven (kto), hvordan – korleis (jak), noen – nokon (ktoś), mye – mykje (dużo), hjem – heim (do domu), fra – frå (z, od). Zaimki pytające na hv- w bokmål w nynorsku zaczynają się zwykle na k-.

Odmiana też trochę się różni. Bilene (samochody) to bilane, husene (domy) to husa, a jentene (dziewczyny) zostaje jentene. W czasie przeszłym wiele czasowników kończy się na -a: „Ho kasta ballen” (w bokmål: Hun kastet ballen – Ona rzuciła piłkę). Hun (ona) to ho, a vi (my) można pisać vi lub me. Nynorsk ma też więcej słów z dialektów, np. gut zamiast gutt (chłopiec) i å vere zamiast å være (być).

Szkoła, gmina – i co wybrać

Każda gmina wybiera normę dla swojej administracji: bokmål, nynorsk albo neutralną. Około jednej czwartej gmin wybrało nynorsk, większość w regionach Vestland oraz Møre og Romsdal. Szkoły również wybierają normę główną, a rodzice mają w tym głos. Wszyscy uczniowie uczą się obu: w szkole średniej zdaje się egzamin z sidemål, czyli normy, która nie jest twoją główną. Wielu uczniów na to narzeka, a dyskusja wraca co roku.

Państwo musi używać obu. Zgodnie z ustawą o języku urzędy państwowe muszą stosować co najmniej 25 procent każdej normy; to samo dotyczy NRK. Jeśli odpowiesz na list z Nav w bokmål, dostaniesz odpowiedź w bokmål.

Co więc wybrać? Jako uczący się prawie zawsze powinieneś zacząć od bokmål. Materiałów jest znacznie więcej, większość kursów dla dorosłych opiera się na bokmål i to właśnie z nim stykasz się najczęściej. Norskprøven i test na obywatelstwo można zdawać w obu normach, ale domyślnie jest bokmål. Jeśli przeprowadzisz się do Voss, Førde czy Ørsty, z czasem warto nauczyć się czytać nynorsk. Dzieci mogą przynosić zadania domowe w nynorsku, a strona gminy może być w nim napisana.

Przydatne zwroty

• ▶
  Skriver du bokmål eller nynorsk?Piszesz w bokmål czy w nynorsku?
• ▶
  Hovedmålet mitt er bokmål.Moją główną normą jest bokmål.
• ▶
  Jeg kan lese nynorsk, men ikke skrive det.Umiem czytać nynorsk, ale nie pisać.
• ▶
  Hva heter dette på nynorsk?Jak to się nazywa w nynorsku?
• ▶
  Eg er ikkje heime i dag.Nie ma mnie dziś w domu. (nynorsk)
• ▶
  Kva heiter du?Jak masz na imię? (nynorsk)
• ▶
  Barna har nynorsk på skolen.Dzieci mają w szkole nynorsk.
• ▶
  Kan jeg få brevet på bokmål?Czy mogę dostać list w bokmål?