Dialekty norweskie: dlaczego każdy mówi inaczej

Dlaczego nie ma „poprawnego” mówionego norweskiego

W większości krajów europejskich mowa stolicy z czasem stała się normą. Norwegia poszła inną drogą. Po 400 latach unii z Danią językiem pisanym był duński, a wykształcone warstwy w Christianii (Oslo) i Bergen mówiły norweskim mocno zabarwionym duńskim. Kiedy w XIX wieku Norwegowie zaczęli budować własny język, wielu uważało, że prawdziwym norweskim są dialekty rolników i rybaków. Ta myśl przetrwała.

Dziś żadne prawo nie mówi, jak należy mówić. Nauczyciele nie powinni poprawiać dialektu ucznia, a dzieci uczą się pisać w bokmål lub nynorsk, mówiąc tak jak w domu. To, co wiele osób nazywa „standardowym wschodnionorweskim”, to po prostu mowa okolic Oslo. Słychać ją w telewizji i w podręcznikach, ale nie ma żadnego oficjalnego statusu.

Wschód, zachód, północ i Trøndelag

Językoznawcy dzielą zwykle dialekty na cztery grupy: wschodnionorweskie, zachodnionorweskie, trøndelskie i północnonorweskie. Granice są płynne, a jedna dolina potrafi brzmieć inaczej niż sąsiednia, ale kilka słów mówi bardzo dużo.

Klasycznym testem jest słowo jeg (ja). W Oslo usłyszysz jeg albo „jæ”. W Bergen i na dużej części zachodniego wybrzeża mówi się eg. W Trøndelag i w północnej Norwegii wielu ludzi mówi æ lub æg, a w części regionów śródlądowych, np. w Hedmark i Gudbrandsdalen, można usłyszeć i albo je. Równie zmienne jest ikke (nie): ikke w Oslo, ikkje na zachodzie, itj w Trondheim i często ikkje lub ikke na północy.

Są też różnice gramatyczne. Dialekt Bergen ma tylko dwa rodzaje, bo żeński zlał się z męskim, dlatego mówi się tam en bok, a nie ei bok. W dialekcie trøndelskim końcówka często znika: „å kast” zamiast å kaste. Zaimek pytający hva (co) w Bergen brzmi ka, a w Trondheim kå.

R przednie i „skarre-r”

Usłyszysz dwa rodzaje r. W większości kraju używa się r drżącego lub uderzeniowego, wymawianego czubkiem języka. Ale w pasie wzdłuż południowego i zachodniego wybrzeża, od Kristiansand i Arendal po Stavanger i Bergen, ludzie mówią tzw. skarre-r, tworzone z tyłu gardła, mniej więcej jak we francuskim czy niemieckim. Oba warianty są poprawne i nikt w Bergen nie uzna polskiego r za dziwne.

Kolejna cecha to tzw. grube l (tjukk l), uderzeniowy dźwięk w słowach takich jak sol (słońce) i gul (żółty). Jest powszechne w dużej części wschodniej Norwegii i w Trøndelag, a wielu mieszkańców Oslo używa go bezwiednie, choć długo uchodziło za wiejskie. Nie musisz się go uczyć, ale warto je rozpoznawać.

Jak sobie radzić jako uczący się

Wybierz jeden wzorzec i trzymaj się go. Większość podręczników i aplikacji opiera się na wschodnionorweskim i to bezpieczny wybór do mówienia. Jeśli mieszkasz w Stavanger albo Tromsø, i tak przejmiesz lokalne słowa – i to jest w porządku.

Przy słuchaniu opłaca się poznać najczęstsze warianty około dwudziestu bardzo częstych słów: jeg (ja), ikke (nie), hva (co: ka, kva, kå), hvordan (jak: korsn, koss, åssen), vi (my: me, mæ) i hvem (kto: kem, kæm). Gdy rozpoznasz ka w Bergen i kå w Trondheim, połowa zamieszania znika.

Oglądaj seriale z norweskimi napisami. NRK napisuje niemal wszystko, a włączysz je w aplikacji NRK TV. Jeśli kolega z Sunnmøre powie coś, czego nie rozumiesz, po prostu zapytaj: „Kan du si det en gang til?” Nikt się nie obrazi. Norwegowie też mają kłopot z dialektami innych, zwłaszcza tymi z głębi dolin.

Dialekt w pracy, w parlamencie i w NRK

Mówienie dialektem nie jest w Norwegii oznaką słabego wykształcenia. Ministrowie mówią dialektem z mównicy Stortingu, a od lat 70. NRK pozwala prezenterom wiadomości i reporterom używać na antenie własnego dialektu. Prezenterka pogody z Nordland to nic niezwykłego.

Oznacza to też, że nie należy poprawiać ani przedrzeźniać czyjegoś dialektu dla zabawy, chyba że dobrze znasz tę osobę. Żart o tym, jak mówią mieszkańcy Bergen, przejdzie wśród przyjaciół, ale z ust nowo przybyłego może zabrzmieć niegrzecznie. Za to pytanie „Hvor kommer du fra? Jeg hører at du ikke er fra Oslo” (Skąd jesteś? Słyszę, że nie z Oslo) to dobry sposób na rozpoczęcie rozmowy. Ludzie lubią opowiadać o swoich stronach.

Twój akcent też jest częścią tego obrazu. Norwegowie są przyzwyczajeni do wielu sposobów mówienia, więc polski czy litewski akcent to po prostu jeszcze jeden. Poprawna gramatyka znaczy więcej niż idealna melodia z Oslo.

Przydatne zwroty

Hvor kommer du fra?Skąd jesteś?
Kan du si det en gang til?Możesz powtórzyć?
Kan du snakke litt saktere?Możesz mówić trochę wolniej?
Hva betyr det?Co to znaczy?
Hvordan sier dere det her?Jak się to tutaj mówi?
Jeg forstår ikke dialekten din helt ennå.Jeszcze nie do końca rozumiem twój dialekt.
Du snakker bergensk, ikke sant?Mówisz dialektem z Bergen, prawda?
Jeg lærer østnorsk.Uczę się wschodnionorweskiego.