📜 Krótka historia Norwegii

Epoka wikingów

Epokę wikingów zwykle liczy się od napadu na klasztor Lindisfarne w Anglii w 793 roku do bitwy pod Stamford Bridge w 1066 roku. Norwegowie żeglowali na zachód – na Szetlandy, Orkady, do Irlandii, na Islandię i Grenlandię. Nie byli tylko wojownikami: większość stanowili rolnicy, rybacy i kupcy.

W tym czasie Norwegię zjednoczono w jedno królestwo. Sagi przypisują to Haraldowi Pięknowłosemu, ale proces trwał długo. Olaf Haraldsson, który poległ pod Stiklestad w 1030 roku, po śmierci został świętym Olafem, a nad jego grobem zbudowano katedrę Nidaros w Trondheim. Prawdziwe statki wikingów zobaczysz w Muzeum Epoki Wikingów na Bygdøy w Oslo, a w Borre w Vestfold są wielkie kurhany.

Unia z Danią

Czarna śmierć dotarła w 1349 roku i zabiła dużą część ludności. Dynastia wymarła i od 1380 roku Norwegia i Dania miały wspólnego króla. Unia kalmarska z 1397 roku objęła na pewien czas także Szwecję, ale Szwecja się wyłamała, a Norwegia pozostała z Danią aż do 1814 roku.

Norwegowie często nazywają ten okres «czterystuletnią nocą». Władza była w Kopenhadze, a językiem pisanym stał się duński. Dlatego bokmål tak bardzo przypomina duński i dlatego Ivar Aasen stworzył później nynorsk na podstawie norweskich dialektów. Jeśli zastanawiasz się, czemu Norwegia ma dwie normy pisane – wyjaśnienie zaczyna się tutaj.

1814: konstytucja w Eidsvoll

Po wojnach napoleońskich Dania musiała oddać Norwegię Szwecji na mocy pokoju w Kilonii w styczniu 1814 roku. Norwegowie nie przyjęli tego bez sprzeciwu. 112 mężczyzn zebrało się w Eidsvoll na północ od Oslo i 17 maja 1814 roku uchwalono i opatrzono datą konstytucję. Opierała się na trójpodziale władzy i jak na swoje czasy była bardzo liberalna.

Szwecja odpowiedziała krótką wojną latem. Skończyło się kompromisem: Norwegia weszła w unię ze Szwecją ze wspólnym królem, ale zachowała konstytucję i własny parlament, Storting. Dlatego 17 maja jest świętem narodowym i dlatego obchodzi się je pochodami dzieci zamiast defilad wojskowych. Budynek w Eidsvoll można zwiedzać i warto się tam wybrać na jednodniową wycieczkę.

Rok 1905 i Haakon VII

Unia ze Szwecją budziła coraz większe spory, a kłótnia o własne norweskie konsulaty przelała czarę. 7 czerwca 1905 roku Storting ogłosił rozwiązanie unii. Referendum w sierpniu pokazało przytłaczającą większość za zerwaniem, a negocjacje w Karlstad sprawiły, że obyło się bez wojny.

Norwegia postanowiła pozostać monarchią i zaproponowała tron duńskiemu księciu Karolowi. Ten najpierw poprosił o referendum, uzyskał zgodę i przyjął imię Haakon VII. Stał się postacią jednoczącą naród, zwłaszcza w czasie wojny. Obecna rodzina królewska – król Harald V, królowa Sonja i następca tronu Haakon – wywodzi się od niego.

Okupacja 1940–45

Niemcy zaatakowały Norwegię 9 kwietnia 1940 roku. W Oslofjordzie przy twierdzy Oscarsborg zatopiono krążownik Blücher, co dało królowi i rządowi czas na wydostanie się z Oslo. Po dwóch miesiącach walk wyjechali do Londynu i stamtąd kierowali oporem. Vidkun Quisling przejął władzę przy wsparciu Niemców, a jego nazwisko w wielu językach stało się synonimem zdrajcy.

Okupacja trwała pięć lat. Wielu norweskich Żydów deportowano, a w Finnmarku i północnym Troms Niemcy podczas odwrotu jesienią 1944 roku spalili niemal wszystko. Wyzwolenie przyszło 8 maja 1945 roku. Dobrze opowiadają o tym Muzeum Ruchu Oporu w twierdzy Akershus i Centrum Falstad w Trøndelag.

Ropa i fundusz naftowy

Po wojnie Norwegia była skromnym krajem, który żył z rybołówstwa, żeglugi i przemysłu. Potem, tuż przed Bożym Narodzeniem 1969 roku, na Morzu Północnym odkryto złoże Ekofisk. Państwo wcześnie zdecydowało, że ropa ma należeć do wszystkich: powstał Statoil (dziś Equinor), a państwo przejmowało dużą część dochodów przez podatki i udziały.

Pieniądze trafiają do Rządowego Globalnego Funduszu Emerytalnego, który wszyscy nazywają oljefondet, czyli funduszem naftowym. Inwestuje on w akcje, obligacje i nieruchomości na całym świecie, a politycy mogą co roku wydać tylko niewielką część jego wartości, zgodnie z regułą fiskalną (handlingsregelen). Dlatego Norwegowie potrafią dyskutować o funduszu z takim zaangażowaniem jak o piłce nożnej: każdy ma zdanie, ile należy wydawać i na co.

Przydatne zwroty

• ▶
  Gratulerer med dagen!Wszystkiego najlepszego z okazji święta!
• ▶
  Hipp hipp hurra!Hip hip hurra!
• ▶
  Når ble Grunnloven skrevet?Kiedy spisano konstytucję?
• ▶
  Norge ble selvstendig i 1905.Norwegia uzyskała niepodległość w 1905 roku.
• ▶
  Skal du gå i 17. mai-toget?Idziesz w pochodzie 17 maja?
• ▶
  Har du vært på Vikingtidsmuseet?Byłeś w Muzeum Epoki Wikingów?
• ▶
  Besteforeldrene mine opplevde krigen.Moi dziadkowie przeżyli wojnę.
• ▶
  Hvor mye er det i oljefondet nå?Ile jest teraz w funduszu naftowym?