Imiesłowy: smilende, stengt, lukket
Norweski ma dwa imiesłowy: czynny (-ende) i bierny (stengt, lukket, skrevet). Oba mogą działać jak przymiotniki.
Uczymy bokmål, najczęściej używanej odmiany pisanego norweskiego.
O co tu chodzi?
Imiesłów to czasownik, który działa jak przymiotnik. Uśmiechnięte dziecko, zamknięty sklep, skradziony rower: te słowa pochodzą od czasowników, ale tu opisują rzeczownik. Są wygodne, bo mieszczą całą czynność w jednym słowie.
Norweski ma dwa imiesłowy. Czynny kończy się na -ende i nigdy się nie zmienia: «en smilende gutt» (uśmiechający się chłopiec), «et sovende barn» (śpiące dziecko), «kommende uke» (przyszły tydzień). Bierny zachowuje się jak zwykły przymiotnik: «en stengt butikk» (zamknięty sklep), «den stengte butikken» (ten zamknięty sklep), «et lukket vindu» (zamknięte okno). Po være często stoi sam: «Butikken er stengt» (sklep jest zamknięty).
Polski ma imiesłowy bardzo podobne: śpiący to «sovende», zamknięty to «stengt». Ale norweski jest dużo prostszy. Polski imiesłów odmienia się przez rodzaje, liczby i przypadki, a norweskie -ende nie zmienia się wcale. Bierny ma tylko kilka form, jak każdy przymiotnik. Zwróć tylko uwagę, że -ende nie opisuje czynności w toku: «Jeg er lesende» nie istnieje, mówi się «Jeg leser». Imiesłowy zobaczysz codziennie na tabliczkach: «Stengt» na drzwiach sklepu w niedzielę, «Parkering forbudt» (zakaz parkowania) albo «Sykkel stjålet» w osiedlowej grupie na Facebooku.
Zasady
- Imiesłów czynny: bezokolicznik + -nde: smile → smilende (uśmiechnięty), gå → gående (idący), sove → sovende (śpiący).
- Nigdy się nie odmienia: en smilende gutt, et smilende barn, smilende mennesker.
- Użycie: jako przymiotnik (et sovende barn – śpiące dziecko, kommende uke – przyszły tydzień), po komme przy ruchu (Hun kom løpende – przybiegła) i w stałych wyrażeniach (Det er overraskende – to zaskakujące).
- Nie twórz z -ende czasu teraźniejszego ciągłego: Jeg leser nå – czytam teraz (nie: Jeg er lesende).
- Imiesłów bierny jako przymiotnik odmienia się jak zwykły przymiotnik:
- Grupa 2 (-t): en stengt butikk (zamknięty sklep) – et stengt vindu – den stengte butikken – de stengte butikkene.
- Grupa 1 (-et): en lukket dør (zamknięte drzwi) – et lukket vindu – det lukkede vinduet – lukkede vinduer.
- Grupy 3/4 (-d): en prøvd metode (sprawdzona metoda) – prøvde metoder; en bebodd øy (zamieszkana wyspa) – bebodde øyer.
- Czasowniki mocne: en stjålet sykkel (skradziony rower) – stjålne sykler; et skrevet brev – skrevne regler. Formy stjålne, skrevne są formalne.
- Po være i bli: Butikken er stengt. Butikkene er stengt (w liczbie mnogiej po er zwykle bez -e). W polskim mówisz „sklepy są zamknięte” z końcówką – w norweskim forma często zostaje bez zmian.
Przykłady
- Butikken er stengt på søndager.Sklep jest w niedziele zamknięty.
- Vi gikk forbi de stengte butikkene i sentrum.Przeszliśmy obok zamkniętych sklepów w centrum.
- Det lukkede vinduet ga ingen frisk luft.Przez zamknięte okno nie wpadało świeże powietrze.
- Politiet fant den stjålne bilen i går.Policja znalazła wczoraj skradziony samochód.
- Ikke vekk den sovende babyen!Nie budź śpiącego dziecka!
- Hun kom løpende ned trappa.Zbiegła po schodach.
- Møtet er flyttet til kommende fredag.Spotkanie przeniesiono na najbliższy piątek.
- Vi kjøpte en brukt sofa på Finn.Kupiliśmy używaną kanapę na Finn.