Nynorsk: jak go czytać
Norweski ma dwie formy pisane: bokmål i nynorsk. Nie musisz pisać po nynorsku, ale spotkasz go w NRK, na tablicach i w listach z gmin na zachodzie kraju – a z kilkoma kluczami łatwo go czytać.
Uczymy bokmål, najczęściej używanej odmiany pisanego norweskiego.
W skrócie: nynorsk to druga oficjalna forma pisana. Musisz umieć go czytać, niekoniecznie pisać – a większość słów rozpoznasz, gdy zamienisz kilka liter.
O co tu chodzi?
Niektóre języki mają więcej niż jedną oficjalną formę pisaną. Norwegia ma dwie: bokmål, którym pisze większość ludzi i którego uczy ta strona, oraz nynorsk. Obie to norweski, obie są prawnie równe, a każde dziecko uczy się w szkole czytać i pisać w obu.
Nynorsk wyrósł w XIX wieku z gwar wiejskich i dziś używa się go głównie w zachodniej Norwegii. Wygląda znajomo, gdy znasz kilka zamian: «eg» zamiast jeg, «ikkje» zamiast ikke, «kva» zamiast hva, «kvar» zamiast hvor. Wiele czasowników kończy się na -ar: «Eg snakkar norsk» (mówię po norwesku). I uważaj na «me», które znaczy «my»: «Me kjem i morgon» (przyjdziemy jutro).
Polak nie ma tu prostego odpowiednika, bo polszczyzna ma jedną normę pisaną. Wyobraź sobie, że obok niej istnieje druga, równie oficjalna, oparta na gwarach, z innymi końcówkami i częścią innych słów. Nie musisz pisać w nynorsk, ale warto umieć go czytać: NRK musi nadawać co najmniej jedną czwartą treści w nynorsk, w wielu gminach na zachodzie są w nim tabliczki i pisma, a jeśli twoje dzieci chodzą tu do szkoły, też go poznają. Sztuczka: zamień kv- na hv- i -ar na -er, przeczytaj na głos, a tekst nagle zabrzmi prawie jak bokmål.
Zasady
- Norwegia ma dwie równorzędne formy pisane: bokmål i nynorsk. Nynorsk używa się głównie na zachodzie kraju i w niektórych górskich dolinach na wschodzie.
- NRK musi nadawać co najmniej 25 procent treści po nynorsku, a każdy uczeń uczy się w szkole obu form. Dlatego widzisz go w wiadomościach, na tablicach i w pismach urzędowych.
- Zaimki: eg (jeg – ja), ho (hun – ona), me albo vi (vi – my), de (dere – wy), dei (de – oni): Eg kjem frå Polen.
- Słowa pytające z kv-: kva (hva – co), kven (hvem – kto), kvar (hvor – gdzie), kvifor (hvorfor – dlaczego), korleis (hvordan – jak).
- Małe słowa: ikkje (ikke – nie), noko (noe – coś), mykje (mye – dużo), berre (bare – tylko), òg (også – też), no (nå – teraz), frå (fra – z), heim (hjem – do domu).
- Rodzajniki: ein bil, ei jente, eit hus.
- Liczba mnoga: ein bil – bilar – bilane; ei jente – jenter – jentene; eit hus – hus – husa.
- Wiele czasowników kończy się w czasie teraźniejszym na -ar, a w przeszłym na -a: å snakke – snakkar – snakka – har snakka. Eg snakkar norsk.
- Czasowniki mocne często nie mają -er w czasie teraźniejszym: eg skriv (piszę), ho kjem (ona przychodzi), han les (on czyta).
- Codzienne słowa: veke (uke – tydzień), vere (være – być), seie (si – mówić), kyrkje (kirke – kościół), saman (sammen – razem), viss (hvis – jeśli).
- Rada: zamień kv- na hv- i -ar na -er, i czytaj na głos. Nagle tekst brzmi prawie jak bokmål.
Typowy błąd Polaków: czytanie no jak polskie „no” (czyli „tak, dobra”). W nynorsku no znaczy „teraz”: Eg kjem no = Już idę.
Przykłady
- Eg heiter Kari og kjem frå Voss.Mam na imię Kari i pochodzę z Voss.
- Kva tid går bussen til Førde?O której odjeżdża autobus do Førde?
- Ho bur i Bergen, men jobbar på Stord.Mieszka w Bergen, ale pracuje na Stord.
- Me har ikkje tid i dag, kanskje neste veke?Dziś nie mamy czasu, może w przyszłym tygodniu?
- Korleis går det med deg etter operasjonen?Jak się czujesz po operacji?
- Bilane står parkerte utanfor kyrkja.Samochody stoją zaparkowane przed kościołem.
- Han skriv mykje nynorsk på jobben i kommunen.W pracy w gminie dużo pisze po nynorsku.
- Viss det regnar, blir me heime.Jeśli będzie padać, zostaniemy w domu.