Tryb rozkazujący: Kom! Spis!
Trybu rozkazującego używasz, gdy prosisz kogoś, żeby coś zrobił. Forma jest prosta: bezokolicznik bez -e.
Uczymy bokmål, najczęściej używanej odmiany pisanego norweskiego.
O co tu chodzi?
Tryb rozkazujący to forma, której używasz, gdy prosisz kogoś, żeby coś zrobił: «Kom!» (Chodź!), «Vent!» (Czekaj!), «Sett deg!» (Usiądź!). Spotkasz go w instrukcjach, radach, przepisach i na tablicach.
W norweskim tworzy się go łatwo. Bierzesz bezokolicznik i odcinasz końcowe -e: «å spise» – «Spis!» (Jedz!), «å vente» – «Vent!» (Czekaj!). Krótkie czasowniki się nie zmieniają: «Gå!» (Idź!), «Se!» (Patrz!). Forma jest taka sama dla jednej osoby i dla wielu: «Kom hit, alle sammen!» (Chodźcie tu wszyscy!) Zakaz robisz z «ikke» na początku: «Ikke glem nøklene!» (Nie zapomnij kluczy!)
W polskim masz osobne formy: chodź – chodźcie, jedz – jedzcie. W norweskim jest jedna. Uważaj też na ton: polskie «Proszę usiąść» albo «Niech pan usiądzie» nie mają odpowiednika. Norwegowie łagodzą rozkaz słówkiem «bare» albo pytaniem: «Kan du lukke døra?» (Zamkniesz drzwi?).
Zasady
- Odrzuć -e z bezokolicznika: å spise → Spis! (jedz) å vente → Vent! (czekaj) å snakke → Snakk! (mów)
- Czasowniki, które nie kończą się na -e, się nie zmieniają: å gå → Gå! (idź) å se → Se! (patrz) å bo → Bo! (mieszkaj)
- Podwójna spółgłoska na końcu się upraszcza: å komme → Kom! (chodź) å glemme → Glem! (zapomnij). Wyjątek: kk i tt zostają: Snakk! Sitt!
- Nieregularnie: å være → Vær! (bądź) – Vær så snill! (proszę)
- Forma jest ta sama dla jednej osoby i wielu: Kom hit! (chodź) – Kom hit, alle sammen! (chodźcie wszyscy). Nie ma osobnej formy jak polskie „chodźcie”.
- Przeczenie: ikke przed czasownikiem. Ikke glem nøklene! – Nie zapomnij kluczy! Ikke vær redd! – Nie bój się!
- Zmiękczenie: da, nå, bare: Kom nå! Sett deg bare ned. – Siadaj śmiało.
- Grzecznie: zadaj pytanie z kan lub vil: Kan du lukke døra? – Możesz zamknąć drzwi? Vil du sende meg saltet? – Podasz mi sól?
- Norwegowie zwracają się do siebie per du, także do szefa i lekarza. Forma „Pan/Pani” brzmi sztywno – grzeczność wyraża się pytaniem, nie formą zwrotu.
Przykłady
- Kom inn og sett deg!Wejdź i usiądź!
- Ikke glem å låse døra!Nie zapomnij zamknąć drzwi na klucz!
- Vent litt, jeg kommer straks.Poczekaj chwilę, zaraz przyjdę.
- Vær så snill og snakk litt saktere.Proszę, mów trochę wolniej.
- Kan du hjelpe meg med kofferten?Możesz mi pomóc z walizką?
- Ring meg når du er framme.Zadzwoń, jak dojedziesz.
- Ikke vær redd, hunden biter ikke.Nie bój się, pies nie gryzie.
- Hør her, alle sammen!Posłuchajcie wszyscy!