Czas zaprzeszły: hadde + imiesłów
Czas zaprzeszły pokazuje, że coś stało się przed innym momentem w przeszłości: Da jeg kom, hadde toget gått – kiedy przyszedłem, pociąg już odjechał.
Uczymy bokmål, najczęściej używanej odmiany pisanego norweskiego.
O co tu chodzi?
Czasem opowiadasz o przeszłości i musisz cofnąć się jeszcze o krok. Przyszedłeś na dworzec, ale pociąg już odjechał. Odjazd był pierwszy, twoje przyjście później. Ta «przeszłość w przeszłości» to po norwesku pluskvamperfektum, czyli czas zaprzeszły.
Norweski tworzy go z hadde i imiesłowu, a hadde jest takie samo dla wszystkich osób: «Da jeg kom, hadde toget gått» (kiedy przyszedłem, pociąg już odjechał). «Etter at vi hadde spist, gikk vi en tur» (kiedy zjedliśmy, poszliśmy na spacer). Używa się go też, gdy przekazujesz czyjeś słowa: «Hun sa at hun hadde mistet nøkkelen» (powiedziała, że zgubiła klucz).
Współczesny polski nie ma już czasu zaprzeszłego, «poszedłem był» brzmi jak z dziewiętnastowiecznej powieści. Kolejność pokazujesz słówkiem «już» albo aspektem: «przyszedłem, a pociąg już odjechał». Po norwesku samo «już» nie wystarczy, potrzebujesz hadde. Dobra wiadomość: forma jest jedna dla wszystkich osób. Przyda się zawsze, gdy tłumaczysz coś po fakcie: czemu się spóźniłeś («Bussen hadde allerede gått», autobus już odjechał), co działo się przed wizytą u lekarza («Jeg hadde hatt vondt i en uke») albo co powiedział kolega.
Zasady
- Forma: hadde + imiesłów. Hadde jest takie samo dla wszystkich osób.
- jeg/du/han/hun/vi/dere/de – hadde spist (zjadł wcześniej) / hadde gått (już poszedł) / hadde vært (wcześniej był)
- Oś czasu: czas zaprzeszły (najpierw) → przeszły (potem) → teraźniejszy (teraz).
- Typowe spójniki: etter at (po tym jak), da (kiedy), før (zanim), fordi (bo), allerede (już), aldri før (nigdy wcześniej).
- Etter at vi hadde spist, gikk vi en tur. – Kiedy zjedliśmy, poszliśmy na spacer.
- Mowa zależna cofa czas o krok: «Jeg har mistet nøkkelen.» → Hun sa at hun hadde mistet nøkkelen. – Powiedziała, że zgubiła klucz.
- W polskim czas zaprzeszły praktycznie wyszedł z użycia, a mowa zależna nie zmienia czasu. W norweskim trzeba to zrobić: «Jeg var syk.» → Han fortalte at han hadde vært syk.
- Przeczenie: hadde ikke + imiesłów. W zdaniu podrzędnym ikke idzie przed hadde: …at hun ikke hadde sovet.
- W mowie potocznej Norwegowie często pomijają czas zaprzeszły, gdy kolejność jest jasna. W tekstach formalnych pisz hadde.
Przykłady
- Da vi kom til stasjonen, hadde bussen allerede gått.Kiedy dotarliśmy na dworzec, autobus już odjechał.
- Hun sa at hun hadde bodd i Spania i fem år.Powiedziała, że mieszkała pięć lat w Hiszpanii.
- Etter at han hadde lest avisen, la han seg.Kiedy przeczytał gazetę, położył się spać.
- Jeg hadde aldri sett nordlys før jeg flyttet til Tromsø.Nigdy nie widziałem zorzy polarnej, zanim przeprowadziłem się do Tromsø.
- Vi var slitne fordi vi hadde gått hele dagen.Byliśmy zmęczeni, bo chodziliśmy cały dzień.
- Han fortalte at han ikke hadde fått lønn.Powiedział, że nie dostał wypłaty.
- Hadde du spist før du kom?Jadłeś coś, zanim przyszedłeś?