Słowotwórstwo: przedrostki i przyrostki
Wiele długich norweskich słów składa się z małych, znanych części. Gdy poznasz najczęstsze przedrostki i przyrostki, odgadniesz znaczenie słów, których nigdy wcześniej nie widziałeś.
Uczymy bokmål, najczęściej używanej odmiany pisanego norweskiego.
W skrócie: dziel długie słowa na kawałki. Przedrostek zmienia znaczenie, przyrostek mówi, jaki to rodzaj słowa, a ostatnia część złożenia decyduje o rodzaju gramatycznym.
O co tu chodzi?
Długie słowa to często po prostu krótkie słowa sklejone razem, z kilkoma stałymi cząstkami z przodu albo z tyłu. Kiedy znasz te cząstki, zgadniesz znaczenie słowa, zanim zajrzysz do słownika. Polski robi to samo: nieszczęśliwy, wolność, parkowanie.
Norweski uwielbia budować słowa. Przedrostek u- znaczy «nie»: «umulig» (niemożliwy), «ulykkelig» (nieszczęśliwy). Przyrostek -het robi rzeczownik z przymiotnika: «frihet» (wolność), «sikkerhet» (bezpieczeństwo). A rzeczowniki skleja się w jedno długie słowo, w którym ostatnia część decyduje o znaczeniu i rodzaju: «et barn» + «en hage» = «en barnehage» (przedszkole, dosłownie ogród dla dzieci). Często w środku stoi małe -s-: «arbeidsplass» (miejsce pracy).
Wiele cząstek ma polskie odpowiedniki: u- to nasze nie-, -het przypomina -ość (frihet, wolność), a -ing to -anie (parkering, parkowanie). Największa różnica jest w złożeniach. Polski woli dwa słowa: miejsce pracy, zakaz parkowania. Norweski skleja wszystko w jedno. Ta umiejętność bardzo się przydaje, bo Norwegia jest pełna długich słów: «parkeringsforbud» na znaku, «oppholdstillatelse» w liście z UDI, «sykepengesøknad» z NAV. Podziel je na kawałki, a przestaną straszyć.
Zasady
- u- znaczy „nie”, jak polskie nie-: lykkelig (szczęśliwy) – ulykkelig, mulig – umulig, vennlig – uvennlig. Przy rzeczownikach u- często oznacza coś złego: uvær (sztorm), ulykke (wypadek).
- mis- znaczy „źle, błędnie”: forstå – misforstå (źle zrozumieć), fornøyd – misfornøyd (niezadowolony), bruke – misbruke (nadużywać).
- for- ma kilka znaczeń. Z seg często znaczy, że coś poszło nie tak: forsove seg (zaspać), forspise seg (przejeść się), forkjøle seg (przeziębić się).
- -het tworzy rzeczowniki od przymiotników, jak -ość: fri – frihet (wolność), sikker – sikkerhet (bezpieczeństwo), ny – nyhet (nowość, wiadomość). Zawsze en.
- -else tworzy rzeczowniki od czasowników: føle – følelse (uczucie), oppleve – opplevelse (przeżycie), forstå – forståelse (zrozumienie).
- -ing to sama czynność, jak -anie: parkere – parkering, trene – trening, utdanne – utdanning (wykształcenie).
- -skap: venn – vennskap (przyjaźń), ekte – ekteskap (małżeństwo). Często et: et vennskap.
- -lig tworzy przymiotniki: dag – daglig (codzienny), fare – farlig (niebezpieczny), hygge – hyggelig (miły).
- -som znaczy, że ktoś ma czegoś dużo: morsom (zabawny, od moro), arbeidsom (pracowity), sparsom (oszczędny).
- -bar to „da się”: drikke – drikkbar (pitny), bruke – brukbar (używalny), lese – lesbar (czytelny). Ale: spiselig (jadalny), nie „spisbar”.
- W złożeniach ostatnia część decyduje o części mowy i rodzaju: et barn + en hage = en barnehage (przedszkole). W środku często jest -s- lub -e-: arbeidsplass, sykehus.
Typowy błąd Polaków: rodzaj brany z pierwszej części – „et barnehage”, bo et barn. Liczy się ostatnia część: en barnehage.
Przykłady
- Det var umulig å finne parkering i sentrum av Bergen.Nie dało się znaleźć miejsca do parkowania w centrum Bergen.
- Jeg forsov meg og kom en halvtime for sent på jobb.Zaspałem i spóźniłem się do pracy o pół godziny.
- Turen til Lofoten var en opplevelse vi aldri glemmer.Wyjazd na Lofoty był przeżyciem, którego nigdy nie zapomnimy.
- Mange på lageret er misfornøyde med den nye turnusen.Wiele osób w magazynie jest niezadowolonych z nowego grafiku.
- Vennskapet vårt begynte på norskkurset i Drammen.Nasza przyjaźń zaczęła się na kursie norweskiego w Drammen.
- Er vannet i bekken drikkbart, eller må vi koke det?Czy woda w strumieniu nadaje się do picia, czy musimy ją przegotować?
- På byggeplassen kommer sikkerheten alltid først.Na budowie bezpieczeństwo zawsze jest najważniejsze.
- Det var et forferdelig uvær på Hardangervidda i går.Wczoraj na Hardangervidzie była straszna nawałnica.